༥༽ ལི་ཡུལ་སྦལ་ཏི་ལ་ངོས་འཛིན་ཚུལ།

༥༽ ལི་ཡུལ་སྦལ་ཏི་ལ་ངོས་འཛིན་ཚུལ^[1]།

 

དེ་ལྟར་ལི་ཡུལ་འདི་ཉིད་གང་དུ་ངོས་འཛིན་དགོས་མིན་སྔོན་བྱོན་མཁས་པ་ཁག་དང་། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དེབ་ཐེར་ཁག་ཏུ་བཞེད་ལུགས་མི་མཐུན་པ་མང་ཡང་། ཡུལ་གྱི་ས་བབ་ཆགས་སྟངས། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དཔང་རྟགས། མཁས་པ་རྣམས་ཀྱི་བཞེད་ཕྱོགས་གཙོ་ཆེ་བའི་དབང་དུ་བཏང་ན་ལི་ཡུལ་ཞེས་པ་ནི། ད་ལྟའི་རྒྱ་ནག་གིས་ཤིན་ཅང་དུ་འབོད་པའི་ཡུལ་དེ་ཡིན་པར་གསུངས་ཡོད། འོན་ཀྱང་ད་ལྟའི་ཆར་ས་གནས་ས་ཐོག་གི་མིས་ཁོ་ཚོ་ལི་ཡུལ་གྱི་མི་ཡིན་པ་དང་།

ཡུལ་གྱི་མིང་རྙིང་ལ་ལྕང་ར་ཞེས་འབོད་བཞིན་ཡོད་ཚུལ་བཤད་བཞིན་པའི་ཡུལ་ནི། དེང་གི་ཆར་པ་ཀི་སི་ཐན་གྱི་བྱང་ཕྱོགས་ཀྱི་མངའ་ཁོངས་སུ་ཚུད་པའི་ལ་དྭགས་ཀྱི་ཉེ་འཁྲིས་སུ་ཆགས་པའི་སྦལ་ཏིའི་ཡུལ་ (Baltistan) (དེང་གྷིལ་གྷིཏ་སྦལ་ཏི་སི་ཏན།( Gilgit Baltistan) ཞེས་འབོད་བཞིན་པ་འདི་ཉིད་ལ་ངོས་འཛིན་བཞིན་ཡོད། ད་ལྟའི་ཆར་ཡུལ་དེར་རོབ་རྩིས་ལྟར་ན་ས་ཁྱོན་ལ་ཀི་ལོ་མི་ཊར་གྲུ་བཞི་མ་ ༡༠༡༡༨ དང༌། མི་འབོར་བཞི་འབུམ་ ༤༠༠༠༠༠ ལྷག་ཙམ་ཡོད་ལ། སློབ་དཔོན་པདྨས་མཛད་ཅིང་ཡར་རྗེ་ཨོ་རྒྱན་གླིང་པས་ (1323-?) གཏེར་ནས་བཞེས་པའི་བཀའ་ཐང་སྡེ་ལྔ་ལས^[2]།

བོད་ཀྱི་དམག་དཔུང་ལི་ཡི་ཡུལ་དུ་ཕབ༔

ལི་ཡུལ་ལྕང་ར་སྨུག་པོ་བྲན་དུ་སྤྱད༔

ཅེས་གསུངས་པ་ལྟར། ཡུལ་དེར་ལྕང་ར་ཞེས་འབོད་བཞིན་པར་མ་ཟད། བོད་ཀྱི་ཡིག་ཚང་རྙིང་པ་རྣམས་སུ་ལི་ཡུལ་ལྕང་ར་སྨུག་པོ་ཞེས་གསལ་བ་ནི་ཡུལ་དེའི་ཐ་སྙད་ངོ་མ་དེ་ཡིན་པར་འདོད། ལྕང་རའི་ཡུལ་མི་རྣམས་ཀྱིས་ད་ལྟའི་ཆར་ཁོ་ཚོའི་ཕ་སྐད་ངོ་མ་དེ་བོད་སྐད་ཡིན་པ་དང་། རྒན་རབས་རྣམས་ཀྱི་ཁྲོད་དུ་བོད་སྐད་བཀོལ་སྤྱོད་བྱེད་མཁན་ཡང་མི་ཉུང་བ་ཞིག་ཡོད་པར་བཤད། ལྷག་པར་ལུང་པའི་ནང་དུ་ཕ་སྐད་ལ་དམ་འཛིན་གནང་མཁན་ཚོས་སློབ་གྲྭའི་སློབ་ཚན་ནང་དུ་བོད་ཡིག་སློབ་ཁྲིད་དགོས་པའི་གཞུང་ལ་སྙན་ཞུ་འབུལ་བ་དང་། ལས་འགུལ་ཡང་སྤེལ་བཞིན་ཡོད།

དེ་ཡང་སྦལ་ཏིའི་རིག་གཞུང་ཐེབས་རྩ་ཁང་དུ་ཕྱག་ལས་གནང་ཞིང་། གེ་སར་སྒྲུང་སྦལ་ཏིའི་ཡུལ་སྐད་དུ་ཞིབ་འབྲི་གནང་མཁན་སྐུ་ཞབས་ཁ་ཛི་མཱི་ (Kazmi) ལགས་ཀྱིས། ང་ཚོ་ནི་ཡུལ་འདིར་དུས་རབས་དྲུག་པ་ནས་བཟུང་བོད་ཀྱི་སྐད་ཡིག་གི་འབྲི་རྒྱུན་ཡོད་པའི་མི་རིགས་ཁོ་ན་དེ་ཡིན། ཞེས་བརྗོད་པར་བརྟགས་ཚེ་དུས་རབས་དྲུག་པ་ཙམ་ནས་ལྕང་རའི་ཡུལ་དུ་བོད་ཡིག་གི་འབྲི་རྒྱུན་ཡོད་པ་རྟོགས་ནུས། པ་ཀི་སི་ཐན་གྱི་ཨ་གྷ་ཁན་རིག་གཞུང་ཞབས་ཞུ་ཁང་དང་། ལོན་ཌོན་བོད་ཀྱི་ཐེབས་རྩ་ཁང་གི་མཉམ་རོགས་འོག་ཁ་ཛ་མཱི་ལགས་ཀྱིས་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༩༩ ལོ་ནས་བཟུང་པ་ཀི་སི་ཐན་གྱི་སྦལ་ཏི་ཡུལ་དུ་བོད་ཡིག་སླར་གསོའི་ཕྱག་ལས་གནང་འགོ་བཙུགས་ཏེ། བོད་ཡིག་ནང་གཞི་རིམ་གྱི་སློབ་དེབ་པར་སྐྲུན་བྱས་པར་མ་ཟད། སྐར་རྡོ་ (Skardu) གྲོང་ཁྱེར་ནང་གི་ཚོང་ཁང་གི་སྒོ་བྱང་རྣམས་བོད་ཡིག་ནང་འབྲི་རོགས་གནང་ཡོད།

དེ་ཡང་ཡར་རྗེ་ཨོ་རྒྱན་གླིང་པས་ (1323-?) གཏེར་ནས་བཞེས་པའི་བཀའ་ཐང་སྡེ་ལྔ་ལས^[3]། སྐོར་ཁང་རི་མོ་ནང་དུ་གཟིགས་པ་ལ། །རྒྱལ་པོའི་ཁབ་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་ཆེན་པོ་དང་། །རྒྱ་ནག་ཡུལ་དང་བལ་པོའི་ཡུལ་དང་ནི། །ལི་ཡུལ་ཟངས་ཡུལ་གསེར་གླིང་བེ་ཏའི་གླིང་། །ཨུ་རྒྱན་གེ་སར་བོད་ཀྱི་ཡུལ་དང་ནི། །རྒྱལ་ཁམས་བདེ་སྐྱིད་ཕུན་ཚོགས་མཐའ་དག་བྲིས། །ཞེས་རྒྱལ་པོའི་ཐུགས་དམ་ཇི་ལྟར་བཞེངས་པའི་སྐབས་བསམ་ཡས་སུ་ཡུལ་གྲུ་དེ་དག་གི་བཀོད་པ་འབྲི་སྐབས་སུའང་བལ་ཡུལ་ལས་ལི་ཡུལ་ལོགས་སུ་བྲིས་པར་གསལ་ལོ།།

གོང་གི་གྷིལ་གྷིཏ་སྦལ་ཏི་སི་ཏན་ཞེས་འབོད་སྐབས་བྲུ་ཤ་དང་ལི་ཡུལ་སོ་སོར་མ་ཕྱེས་པའི་དབང་དུ་བྱས་ཤིང་། དེང་སྐབས་དེ་དག་རྒྱལ་ཁབ་གཅིག་གིས་དབང་སྒྱུར་འོག་ཚུད་ཡོད་པ་སྟེ། ཁ་ཆེའི་རྒྱལ་ཁབ་ཆེ་གྲས་ཀྱི་ཡ་གྱལ་པ་ཀི་སི་ཐན་ (Pakistan) གྱི་མངའ་འོག་ཏུ་གནས་པའི་རང་སྐྱོང་མངའ་སྡེ་ཞིག་ཡིན། འོན་ཀྱང་སྔོན་གྱི་བྱུང་རབས་ལོ་རྒྱུས་ཁག་ཏུ་བོད་བཙན་པོའི་སྐབས་བྲུ་ཤ་དང་ལི་ཡུལ་སོ་སོར་བོད་ཀྱིས་མངའ་འོག་བསྡུས་པར་བཤད་པ་ལས། ཁྲི་སྲོང་སྐབས་སུ་བོད་བློན་དམག་དཔོན་འབྲོ་ཁྲི་ཟུར་རམ་ཤགས་ཀྱིས་ལི་ཡུལ་དབང་དུ་བསྡུས་པ་དང་། བློན་སྐྱེས་བཟང་ལྡོང་ཙབ་ཀྱིས་བྲུ་ཤ་དབང་དུ་བསྡུས་པར་བཤད་པས་ན། སྔོན་བྲུ་ཤ་དང་ལི་ཡུལ་ཐ་དད་ཡིན་པར་མ་ཟད། ཞང་ཞུང་གི་སྒོ་ཕུག་བར་གསུམ་གྱི་ནང་ཚན་བར་པའི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་ཡོད་པར་སྙམ།

དེ་ལྟར་དེང་སྐབས་ལི་ཡུལ་ལྕང་ར་ཞེས་པ་ནི་པ་ཀི་སི་ཐན་གྱི་མངའ་ཞབས་སུ་ཚུད་པའི་སྦལ་ཏིའི་ཁུལ་དུ་རྡོ་བརྐོས་བོད་ཡིག་དང་། ནང་པའི་དགོན་སྡེ་ཁག་གི་གནའ་ཤུལ་མང་པོ་ཞིག་མཐོང་རྒྱུ་ཡོད་པར་མ་ཟད། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༥༩ ལོར་བོད་རང་བཙན་ཤོར་སྐབས་འཛམ་གླིང་ཐོག་པ་ཀི་སི་ཐན་གཅིག་པུས་རྒྱལ་དར་ཕབ་སྟེ་བོད་ནི་རང་བཙན་གྱི་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ལ་ངོས་འཛིན་གྱིས་མྱ་ངན་ཞུས་ཡོད་ལ། ལྷག་པར་བོད་མི་རྣམས་པ་ཀི་སི་ཐན་ནང་སྐྱབས་བཅོལ་ཞུ་འདོད་ཡོད་ཚེ་སྐྱབས་བཅོལ་ལེན་རྒྱུའི་ཁས་ལེན་ཡང་བྱས་ཚུལ་བརྗོད་རྒྱུ་ཡོད་ཅིང་། ད་ལྟའི་ཆར་ཡུལ་དེའི་ཆོས་ལུགས་ཁ་ཆེ་ཡིན་ནའང་རིག་གཞུང་དང་མིའི་ཀུན་སྤྱོད་སོགས་བོད་ཀྱི་མི་རིགས་དང་ཆེས་འདྲ་ས་མང་པོ་ཞིག་མ་ཉམས་པར་གནས་ཡོད་ཅིང་། ཡུལ་ལུང་གི་མིང་རྙིང་མ་ཉམས་པར་ད་ལྟའང་ལྕང་ར་ཞེས་འབོད་བཞིན་པར་མ་ཟད། ལྕང་རའི་ཡུལ་མི་རྣམས་ཀྱི་དྲ་རྒྱའི་ཁ་བྱང་དང་། ཐ་ན་ངོ་དེབ་ཀྱི་མིང་ལའང་ལྕང་ར་ཞེས་དབྱིན་བོད་གཉིས་ཀའི་ཐོག་ཏུ་འབྲི་བཞིན་འདུག །མདོར་ན་ལྕང་རའི་ཡུལ་ལུང་དེ་སྔར་མངའ་རིས་སྐོར་གསུམ་གྱི་ཁྱབ་ཁོངས་དང་། ཡུལ་མི་རྣམས་ཀྱང་བོད་རིགས་ཀྱི་རྒྱུད་པ་ཡིན་པ་སོམ་ཉི་མ་མཆིས་སོ།།

དེ་ཡང་སྦལ་ཏི་ (Baltistan) ནི། བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ་ཁག་ཏུ་བོད་ཡུལ་སྟོད་སྨད་བར་གསུམ་དུ་དབྱེ་སྲོལ་ཡོད་པ་ལྟར། སྦལ་ཏིའི་ཡུལ་ནི་བོད་ཡུལ་སྟོད་སྨད་བར་གསུམ་དུ་ཕྱེ་བའི་སྟོད་མངའ་རིས་སྐོར་གསུམ་སྟེ། སྤུ་ཧྲེང་དང་། མང་ཡུལ། ཟངས་དཀར་གསུམ་སྐོར་གཅིག །ཞང་ཞུང་དང༌། ཁྲི་ཏེ་སྟོད་སྨད་གསུམ་སྐོར་གཅིག །འཆིམ་མམ་ལི་དང༌། བྲུ་ཤ །སྦལ་ཏི་གསུམ་སྐོར་གཅིག་བཅས་བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་མངའ་ཁོངས་ཀྱི་ས་ཁུལ་སྦལ་ཏི་ཞེས་སུ་གྲགས་པ་དེ་ཡིན་ཞིང༌། དུས་རབས་བཅུ་དྲུག་པ་ནས་བཟུང་ཏ་ཟིག་གམ་ཁ་ཆེའི་དབང་བསྒྱུར་འོག་ཤོར་ཏེ་ད་བར་མི་ལོ་ ༥༠༠ ཕྱིན་ཡོད་འདུག་ལ། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༧ ལོ་ནས་བཟུང་པ་ཀི་སི་ཐན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་དབང་བསྒྱུར་མངའ་ཁོངས་སུ་ཚུད་ཡོད་པ་དང་། ད་ལྟའི་ཆར་རྒྱལ་ཁབ་དེའི་བྱང་ཕྱོགས་མཐའ་མཚམས་ཁུལ་དུ་ཡོད་པའི་གྷིལ་གྷིཌ་དང་། སྦལ་ཏི་ཡུལ་ (Gilgit-Baltistan) དུ་འབོད་པའི་མངའ་སྡེའི་ཁོངས་སུ་བཅུག་ཡོད་ལ། ནུབ་ཏུ་པ་ཀི་སི་ཐན་གྱི་གྷལ་གྷི་ཌི་ས་ཁུལ་དང་། བྱང་དུ་ཤར་ཏུར་ཀི་སི་ཐན་ (Turksatan) ཏེ་ད་ལྟའི་རྒྱ་ནག་ཁོངས་སུ་ཡོད་པའི་ཤིན་ཅང་ཡུ་གུར་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་དང་། ཤར་དུ་ད་ལྟའི་རྒྱ་གར་ཁོངས་གཏོགས་ལ་དྭགས། ལྷོ་རུ་ཀ་ཤི་སྨིར་ས་ཁུལ་བཅས་དང་མཐའ་འབྲེལ་ཏུ་ཆགས་ཡོད།

དེང་སྐབས་པ་ཀི་སི་ཐན་རྒྱལ་ཁབ་ནང་སྦལ་ཏི་ཞེས་སུ་འབོད་པ་དེའི་ཁོངས་སུ་སྐར་རྡོ་ (Skardo) གྲོང་ཁྱེར་དང་། གངས་ཆེ། (Gang-chhe) བྲག་མཁར། (Shi-gar) མཁར་མང་། (Kharmang) རོང་མདོ་ (Rongdo) བཅས་རྫོང་ཁག་ལྔ་ཚུད་ཡོད་ལ། རྫོང་ཁག་མང་ཆེ་བ་སེངྒེ་ཁ་འབབ་གཙང་པོའི་རྒྱུད་ཀྱི་ཉེ་ཁུལ་དུ་ཆགས་ཡོད། ས་ཁྱོན་ལ་སྤྱི་ལེ་གྲུ་བཞི་མ་ ༧༢༠༠༠ དང་། མི་འབོར་ ༣༢༢༠༠༠ ལྷག་ཡོད། (༢༠༠༢ ལོའི་མི་འབོར་གྲངས་ཚད་ཡིན།) ད་ལྟའི་ཆར་སྦལ་ཏིའི་ཡུལ་དུ་གཞུང་ཡིག་ལ་ཨུར་དྷུ་ (Urdu) ཡི་གེ་སྤྱོད་བཞིན་ཡོད་ཀྱང་། ས་གནས་ཡུལ་མིའི་ཁ་སྐད་ནི་སྦལ་ཏིའི་བོད་སྐད་ཡིན།

སྦལ་ཏིའི་ཡུལ་འདིར་བོད་ཀྱི་འབྲོག་པ་རྣམས་དུས་ནམ་ཞིག་ནས་སླེབས་པ་གསལ་པོར་ཤེས་རྟོགས་བྱུང་མེད་ཀྱང་། བོད་ཀྱི་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་སྐབས་ནས་བཟུང་སྦལ་ཏིའི་ཡུལ་ནི་བོད་དང་ས་ཁྱོན་ཆ་ཤས་སུ་གྲུབ་ཡོད་ལ། གང་ལྟར་ཡུལ་འདི་བོད་ལ་ཆོས་དང་རིག་གཞུང་གི་འབྲེལ་བ་ཆེན་པོ་ཡོད་སྟབས་དེང་སྐབས་ཀྱང་སྦལ་ཏིའི་ཡུལ་ལ་བོད་ཆུང་བ་ཞེས་འབོད་སྲོལ་དར་ཡོད།

དུས་རབས་བཅུ་གཉིས་པ་ནས་བཟུང་། སྦལ་ཏིའི་ཡུལ་དུ་བོད་རིགས་མ་ཡིན་པའི་དབང་བསྒྱུར་བ་སླེབས་འགོ་ཚུགས་ཏེ་ཆོས་དང་རིག་གཞུང་ལ་ཡང་རིམ་བཞིན་འཕོ་འགྱུར་བྱུང་འགོ་ཚུགས། དུས་རབས་བཅུ་དྲུག་པ་ནས་བཟུང་ཡུལ་འདིར་ཏ་ཟིག་གི་ཁ་ཆེ་བ་རྣམས་དབུས་ཨེ་ཤ་ཡང་ཀཤཱི་སྨིར་སོགས་བརྒྱུད་ནས་སླེབས་པ་དང་བསྟུན་སྦལ་ཏིའི་ཡུལ་འདི་ཁ་ཆེའི་ཆོས་ལུགས་སུ་བསྒྱུར་འགོ་ཚུགས་ཏེ། དེང་གི་དུས་སུའང་ཡུལ་འདིའི་བོད་རིགས་ཕལ་ཆེ་བ་ཁ་ཆེའི་ཆོས་སྒོར་ཞུགས་ཡོད།

དེང་གི་སྦལ་ཏི་སི་ཐན་གྱི་ཁོངས་སུ་གངས་ཆེ་དང་། བྲག་མཁར། མཁར་མང་། རོང་མདོ། སྐར་རྡོ་བཅས་ས་ཁུལ་ཁག་གི་ཡུལ་མི་མང་ཆེ་བས་སྦལ་ཏིའི་སྐད་ཤོད་བཞིན་ཡོད། ཚོ་ཁག་འགའ་རེས་ཤིས་ནའི་སྐད་ (Shina) དང་། དེ་མིན་གྱི་སྐད་ཡིག་གཞན་སྤྱོད་བཞིན་ཡོད། སྦལ་ཏིའི་མི་མང་བརྒྱ་ཆ་དགུ་བཅུ་ནི་བོད་རིགས་ཡིན། འདས་པའི་ལོ་རྒྱུས་ནང་ས་ཁུལ་འདིར་སྦལ་ཏིའི་ཡུལ་དང་། ནང་གོང་ (Nang-gong) སོགས་མིང་འདྲ་མིན་འབོད་སྲོལ་འདུག །སྦལ་ཏི་སི་ཐན་ཞེས་པའི་མིང་དེ་ནི་ཕྱི་ལོ་ ༡༨༤༠ ལོའི་རྗེས་སུ་བྱུང་བ་ཞིག་ཡིན་ལ། སྐབས་དེ་དུས་ས་ཁུལ་འདི་ཊོག་ར་རྒྱལ་ཕྲན་ (Dogra) གྱི་མངའ་ཁོངས་སུ་བསྒྱུར་བ་དང་། ཏ་ཟིག་སྐད་ (Persian) གཞུང་འབྲེལ་སྐད་ཡིག་ཏུ་བེད་སྤྱོད་བྱས་པ་བཅས་ལ་བརྟེན་ནས་མིང་དེ་ཡོངས་གྲགས་ཆགས་པ་ཞིག་རེད།།  །།

 

དཔྱད་གཞིའི་ལུང་ཁུངས་ཡིག་ཆ།

^[1] བོད་ཀྱི་དྲི་ལན་དྲ་མཛོད་དང་། སྦལ་ཏིའི་ཡུལ་དུ་བོད་ཡིག་བསྐྱར་གསོ་སོགས་ལས་ལེགས་བཏུས་ཀྱིས་བཀོད་པའོ།།

^[2] བཀའ་ཐང་སྡེ་ལྔ། བོད་ལྗོངས་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༡༡ དེབ་གཟུགས། ཤོག་གྲངས་ ༩༡

^[3] བཀའ་ཐང་སྡེ་ལྔ། བོད་ལྗོངས་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༡༡ ལོ། ཤོག་གྲངས་ ༡༠༦

 

ཡོང་ཁུངས། པཎ་གྲུབ་བཅུ་བདུན་གྱི་རྣམ་ཐར་དང་འབྲེལ་བའི་དཔྱད་རྩོམ་ལུང་རིགས་མཛེས་རྒྱན།། ༼ཇ༽ རྩོམ་པ་པོ་རྣམ་གྲྭ་ཐུབ་བསྟན་ཡར་འཕེལ། སྐུ་བཅར་རྣམ་རྒྱལ་གྲྭ་ཚང་དང་བཀྲ་ཤིས་སྒོ་མང་གྲྭ་ཚང་། ༢༠༢༣ ལོ། ཨ་རིའི་རྒྱལ་ས་ཝ་ཤིང་ཀྲོན། Westphalia Press ཤོག་གྲངས་ ༤༩༤ ནས་ ༤༩༩ བར་གསལ་བ་ལས་བཏུས་པའོ།།