སློབ་དཔོན་ཨཱརྱ་བྷཊྚའི་སྐོར།

སློབ་དཔོན་ཨཱརྱ་བྷཊྚའི་སྐོར།

ཨཱརྱ་བྷཊྚ་(Aryabhata) ནི་གུཔྟའི་རྒྱལ་རབས་ (Gupta dynasty) ཀྱི་དུས་རབས་ཏེ་ཕྱི་ལོ་ ༤༧༦ ནས་ ༥༥༠ བར་ཙམ་ལ་བྱུང་བའི་རྒྱ་གར་གྱི་སྔར་གྱི་རྩིས་རིག་དང་སྐར་རྩིས་མཁས་པ་ཆེན་པོ་ཞིག་ཡིན། ཁོང་ནི་རྒྱ་གར་གྱི་རྩིས་རིག་དང་སྐར་རྩིས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ནང་ཤུགས་རྐྱེན་ཆེ་ཤོས་ཡོད་པའི་མི་སྣ་ཞིག་ཏུ་ཡོངས་སུ་གྲགས་ཤིང་། ཁོང་གིས་མཛད་པའི་ཕྱག་ལས་རྣམས་ཀྱིས་རིག་པའི་གནས་འདི་དག་ཡར་རྒྱས་གཏོང་བར་རྨང་གཞི་བརྟན་པོ་བཙུགས་ཡོད།

ཨཱརྱ་བྷཊྚ་ནི་ཕྱི་ལོ་ ༤༧༦ ལོར་ཨཤྨཀ་ (Ashmaka) འམ་དེང་སང་རྒྱ་གར་ཀེ་ར་ལཱ་ (Kerala) མངའ་སྡེའི་ཀོ་ཌུང་གཱལ་ལུར་ (Kodungallur) ཟེར་བའི་ས་ཆར་སྐུ་ཁྲུངས། ཁོང་གི་སྒེར་གྱི་མི་ཚེའི་ལོ་རྒྱུས་སྐོར་མང་པོ་ཤེས་ཀྱི་མེད་ལ། ཁོང་གི་མི་ཚེའི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ་རྣམས་ཉུང་ཤས་དང་ཚད་ཡོད་ཅིག་ལས་མེད། སྒེར་གྱི་མི་ཚེའི་གནས་ཚུལ་མེད་པས་ཁོང་གི་ཉིན་རེའི་མི་ཚེའི་སྐོར་མང་པོ་ཞིག་མི་ཤེས་པར་ལུས་ཡོད་ཀྱང་། ཁོང་གིས་བཏོན་པའི་གསར་གཏོད་ཅན་གྱི་བསམ་བློ་དང་ལྟ་བ་རྣམས་ཀྱིས་རྩིས་རིག་དང་སྐར་རྩིས་ཀྱི་ཞིང་ཁམས་སུ་གཞལ་དུ་མེད་པའི་ཤུགས་རྐྱེན་བཞག་ཡོད།

ཨཱརྱ་བྷཊྚའི་རྩོམ་ཆོས་སྙན་གྲགས་ཆེ་ཤོས་ནི་《ཨཱརྱ་བྷཊྚཱི་ཡམ་》 (Aryabhatiya) ཞེས་པ་དེ་ཡིན་ཞིང་། འདི་ནི་རྩིས་རིག་དང་སྐར་རྩིས་ཀྱི་ཕྱོགས་ཡོངས་ལ་ཁྱབ་པའི་གཞུང་ཆེན་མོ་ཞིག་ཡིན། གཞུང་འདི་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ ༡༡༨ ཀྱི་བདག་ཉིད་ཅན་ཚིགས་བཅད་ཀྱི་ལམ་ནས་བྲིས་ཡོད། ཚིགས་བཅད་འདི་དག་གི་ནང་སྣོན་ལེན་བགོ་བསྒྱུར་གྱི་རྩིས་ (Arithmetic) དང་། རྩིས་རྟགས་རིག་པ་ (Algebra)། ཟུར་གསུམ་རྩིས་རིག་ (Trigonometry) བཅས་རྩིས་རིག་གི་རྣམ་གཞག་སྣ་ཚོགས་དང་། སྐར་རྩིས་བཅས་བཀོད་ཡོད་པས། ཁོང་གིས་རིག་གནས་འདི་དག་ལ་ཟབ་མོའི་མཁྱེན་རྒྱ་ཡོད་པ་གསལ་པོར་མཚོན་ཡོད། 《ཨཱརྱ་བྷཊྚཱི་ཡམ་》 ནང་ཨཱརྱ་བྷཊྚས་དུས་ཚོད་འཇལ་ཐབས་སྐོར་གསུངས་ཡོད། ཁོང་གིས་ལོ་གཅིག་གི་ཡུན་ཚད་ནི་ཉིན་ ༣༦༥ དང་ཆུ་ཚོད་ ༦ སྐར་མ་ ༡༢ ཐམ་པ་སྐར་ཆ་ ༣༠ ཡིན་པར་ཧ་ཅང་ངེས་གཏན་པོར་རྩིས་བརྒྱབ་ཡོད་ཅིང་། ཁོང་གིས་རྩིས་བརྒྱབ་པའི་ཐོབ་གྲངས་དེ་དེང་སང་གི་རྩིས་རྒྱག་སྟངས་དང་ཧ་ཅང་ཉེ་པོ་ཡོད། ཨཱརྱ་བྷཊྚས་ཉིན་གཅིག་གི་ཡུན་ཚད་ལ་ཆུ་ཚོད་ ༢༤ ཡོད་པར་གསལ་བཤད་གནང་ཡོད། དེ་བཞིན་ས་ཁུལ་མི་འདྲ་བའི་གཞུང་ཐིག་ (Latitudes) སོ་སོར་ཉིན་མོ་དང་མཚན་མོའི་རིང་ཐུང་མི་འདྲ་བའི་སྐོར་ལའང་ལྟ་ཚུལ་གསར་པ་བཏོན་ཡོད།

ཨཱརྱ་བྷཊྚས་ཨང་གྲངས་དང་དེ་དག་གི་ཁྱད་ཆོས་ཤེས་རྟོགས་བྱེད་པར་མཛད་རྗེས་ཆེན་པོ་བཞག་ཡོད། འཛམ་གླིང་ཡུལ་གྲུ་གཞན་དུ་མ་དར་སྔོན་ནས། ཁོང་གིས་ཐིག་ལེའམ་ཀླད་ཀོར་ (Zero) བཀོལ་སྤྱོད་བྱེད་སྟངས་རྒྱ་ཆེར་བཏང་བ་དང་བཅས་བཅུ་གོང་འགྲེལ་ཚུལ་ (Decimal system) གྱི་ལམ་སྲོལ་ཐོག་མར་ངོ་སྤྲོད་གནང་། དེ་བཞིན་ཨཱརྱ་བྷཊྚས་ཕྱོགས་མཚུངས་མཉམ་བྱ་ (Quadratic equations) སྐོར་ལ་ཞིབ་འཇུག་གིས་དེ་དག་སེལ་བའི་ཐབས་ལམ་བཏོན་ཡོད། ཁོང་གི་ཕྱག་ལས་ཀྱིས་ཟུར་གསུམ་རྩིས་རིག་ (Trigonometry) ལ་ཞིབ་འཇུག་གང་ལེགས་གནང་ནས། ཁམས་རྩིས་ (Sine) ཀྱི་ལྟ་བ་ངོ་སྤྲོད་དང་ངེས་དག་ཅན་གྱི་ཟུར་གསུམ་རྩིས་རིག་རེའུ་མིག་མཁོ་སྤྲོད་གནང་། ཁོང་གི་མཁྱེན་རྒྱ་འདིས་རྗེས་ཕྱོགས་སྐར་རྩིས་ཡར་རྒྱས་འགྲོ་བར་གལ་ཆེན་གྱུར། ཨཱརྱ་བྷཊྚས་གཟའ་སྐར་གྱི་འགྲོས་དང་ཉི་ཟླ་འཛིན་ཚུལ་སྐོར་ལ་འགྲེལ་བཤད་བརྒྱབ་སྟེ་སྐར་རྩིས་ལ་འབུར་དུ་ཐོན་པའི་མཛད་རེས་བཞག་ཡོད། ཁོང་གིས་ཉི་མ་དཀྱིལ་ནས་འཁོར་བའི་ལྟ་བ་ (Heliocentric model) བཏོན་ཏེ། ས་གཞི་འདི་རང་གི་སྲོག་ཤིང་ལ་འཁོར་བ་དང་ཉི་མར་སྐོར་བ་རྒྱག་གི་ཡོད་པར་གསུངས། 《ཨཱརྱ་བྷཊྚཱི་ཡམ་》 ནང་གཟའ་སྐར་གྱི་གནས་བབ་ལྟ་བུའི་སྐར་རྩིས་དང་འབྲེལ་བའི་རེའུ་མིག་སྣ་ཚོགས་ཡོད་ཅིང་། རེའུ་མིག་འདི་དག་གིས་སྐར་རྩིས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སྔོན་དཔག་དང་བརྟག་དཔྱད་ངེས་དག་བྱེད་པར་ཕན་ཐོགས་ཆེན་པོ་བྱུང་ཡོད།

ཨཱརྱ་བྷཊྚའི་ཕྱག་ལས་ཀྱིས་རྒྱ་གར་དང་དེའི་ཕྱི་རོལ་གྱི་རྩིས་རིག་དང་སྐར་རྩིས་ཡར་རྒྱས་འགྲོ་བར་ཤུགས་རྐྱེན་ཆེན་པོ་ཐེབས་ཡོད། ཁོང་གི་བསམ་བློ་དང་ལྟ་བ་རྣམས་ཁ་ཆེའི་འཛམ་གླིང་ (Islamic world) དུ་དར་ཞིང་། རྗེས་སུ་ཡོ་རོབ་དུས་རབས་དཀྱིལ་མའི་ (Medieval Europe) ནང་དར་ནས། འཛམ་གླིང་ཡོངས་ཀྱི་རྩིས་ཀྱི་བསམ་འཆར་གོ་རིམ་ཡར་རྒྱས་འགྲོ་བར་བྱས་རེས་བཞག་ཡོད།

ཨཱརྱ་བྷཊྚ་ནི་ཐོག་མའི་སློབ་དཔོན་ཆེན་པོ་ཞིག་ཏུ་བཀུར་བཞིན་ཡོད་ལ། ཁོང་གིས་རྩིས་རིག་དང་སྐར་རྩིས་ལ་ ཤུགས་རྐྱེན་ཟབ་མོ་བཞག་པར་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཆེད་ཁོང་གི་མཚན་བཏགས་པའི་སློབ་གཉེར་ཁང་དང་བྱ་དགའ་ སྣ་ཚོགས་ཡོད།

ཨཱརྱ་བྷཊྚའི་དངོས་ཡོད་མི་ཚེའི་ལོ་རྒྱུས་འཁྲུལ་མེད་ནི་གསལ་པོ་མེད་པར་ལུས་ཡོད་ཀྱང་། ཁོང་གི་རྩིས་རིག་དང་སྐར་རྩིས་ཀྱི་བསྟན་བཅོས་རྣམས་ཀྱིས་ཚན་རིག་ལོ་རྒྱུས་ནང་གཞུང་ལུགས་ཀྱི་དག་ཆ་དང་གསར་གཏོད་ཀྱི་བསམ་བློའི་ཐོག་བསུབ་ཏུ་མེད་པའི་ཞབས་རྗེས་བཞག་ཡོད་པས་འགོ་བརྩམས་ཏེ་དོ་སྣང་དང་སློབ་སྦྱོང་བྱེད་བཞིན་པ་ཡིན།

Aryabhata (476–550 CE)

ཡོང་ཁུངས། https://ramanujancollege.ac.in/departments/department-of-mathematics/academic-resources/ancient-indian-mathematicians/aryabhata-476550-ce/
རིག་ནུས་ཀྱིས་བོད་འགྱུར་ཞུས།