དཔལ་ནཱ་ལེནྡྲ། བྱོན་པ་ལེགས།
༣༽ ལི་ཡུལ་ཤིན་ཅང་ལ་ངོས་འཛིན་ཚུལ།
དེ་ཡང་ཀུན་མཁྱེན་ཇོ་ནང་ཏཱ་ར་ནཱ་ཐས་ (1575-1634) མཛད་པའི་རྒྱ་གར་ཆོས་འབྱུང་ལས[1]། བྱང་ཕྱོགས་ཁ་བ་ཅན་དང༌། ལི་ཡུལ་གྱི་རྒྱབ་ཀྱི་གངས་དང༌། ཤར་ལྷོ་ནུབ་གསུམ་རྒྱ་མཚོ་ལ་ཐུག་པའི་འཛམ་བུའི་གླིང་གི་ས་གཞི་དང་། གླིང་ཕྲན་ལྔ་བཅུ་ཙམ་ལ་དབང་བསྒྱུར་བར་གྱུར་ཏོ། །ཞེས་དང་། གནས་ཆེན་པོ་བརྒྱད་ཀྱི་མཆོད་རྟེན་དང༌། རྡོ་རྗེའི་གདན་གྱི་བར་སྐོར་དང༌།
གཞན་ཡང་བྱང་ཕྱོགས་སུ་ལི་ཡུལ་ཚུན་ཆད་ཀྱི་འཛམ་བུའི་གླིང་གི་ཡུལ་ཐམས་ཅད་དུ་ཐུབ་པའི་རིང་བསྲེལ་གྱི་སྙིང་པོ་ཅན་གྱི་མཆོད་རྟེན་བརྩིགས་པས། ཉིན་མཚན་གཅིག་ལ་མཆོད་རྟེན་བརྒྱད་ཁྲི་བཞི་སྟོང་གྲུབ་བོ། །ཞེས་གསུངས།
ཀོང་སྤྲུལ་ཡོན་ཏན་རྒྱ་མཚོས་ (1813-1894) མཛད་པའི་ཤེས་བྱ་ཀུན་ཁྱབ་ལས[2]། ལི་ཡུལ་དགྲ་བཅོམ་བྱང་སེམས་མང་པོས་བཏུལ། །ཐེག་པ་ཆེ་ཆུང་གཉིས་ཀའི་བསྟན་པ་དར། །འགྲོ་ལྡིང་སློབ་དཔོན་པདྨས་བཏུལ་བ་ནས། །རྡོར་འཛིན་མང་བྱོན་སྔགས་བསྟན་རྣལ་མ་རྒྱས། །སིངྒ་ལ་དང་དྷ་ན་ལ་ཡི་གུ། །ཟངས་ནས་གླིང་སོགས་ཐེག་ཆེན་ཅུང་ཟད་དང་། །ཐེག་དམན་ཆེར་དར་ད་ལྟའང་མ་ནུབ་བཞུགས། །ཞེས་དང་། དེའི་འགྲེལ་པ་ལས་[3]ཀྱང་། ལི་ཡུལ་ནི་ཡུལ་དྲུག་[4]ནང་ཚན་བོད་དང་རྒྱའི་མཚམས་སུ་ཡོད་པ་སྟེ། དེར་ཆོས་རྒྱལ་མྱ་ངན་མེད་ཀྱི་བཙུན་མོ་ལ་སྲས་བྱུང་བ་ས་ནུར་གྲགས། དེས་ཡུལ་དེ་བཟུང་ནས་ཡུན་རིང་ལོན་པ་རྒྱལ་པོ་བི་ཛ་ཡ་སམྦྷ་ཝའི་རིང་ལ། དགེ་སློང་བཻ་རོ་ཙ་ན་སོགས་ཀྱིས་བསྟན་པ་སྤེལ་ཏེ། གཙུག་ལག་ཁང་དང་མཆོད་རྟེན་བཞེངས་པ་མང་དུ་བྱུང་། དེའི་རྗེས་སུ་རྒྱལ་པོ་བི་ཛ་ཡ་བཱིརྱའི་ཚེ་འཕགས་ཡུལ་ནས་དགྲ་བཅོམ་པ་བཞི་ཕེབས། སངས་རྒྱས་འོད་སྲུང་གི་མཆོད་རྟེན་ལ་དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་ངོ་སྤྲད། གྷེའུ་དོ་ཧན་གྱི་གཙུག་ལག་ཁང་བརྩིགས། དེ་བཞིན་དུ་ཉན་ཐོས་དགྲ་བཅོམ་པ་དང་། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་མང་པོ་གཤེགས་ཏེ་གདུལ་བྱ་བཏུལ་ནས་ཐེག་པ་ཆེ་ཆུང་གཉིས་ཀའི་བསྟན་པ་སྤེལ་བར་མཛད་དེ། གཙུག་ལག་ཁང་དང་དགེ་འདུན་གྱི་སྡེས་ཁྱབ་པར་གྱུར་མོད། ད་ལྟ་ནི་གཟུགས་བརྙན་ཙམ་ལས་བསྟན་པ་རྣལ་མ་མི་བཞུགས་པར་བཤད་ལ། ཡུལ་འདི་འཇང་ཡུལ་མིན་པར་ཡང་བཞེད་དོ། །ཞེས་གསལ་ལོ།།
མཁས་དབང་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱིས་མཛད་པའི་རྒྱལ་རབས་དེབ་ཐེར་དཀར་པོ་ལས་[5]ཀྱང་། ལི་ཡུལ་བོད་ཀྱི་འབངས་སུ་ཚུད་དོ་བྱ་བའི་ལི་ཡུལ་དེ་ཕྱོགས་གར་ཡོད་སོགས་ཀྱང་བར་སྐབས་སུ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་བརྗེད་པ་ལྟར་གྱུར་ཏེ། ལོ་ངོ་བརྒྱ་ཕྲག་དུ་མ་སོང་ཞིང་། དེའི་བར་ལ་འགའ་ཞིག་གིས་འོལ་ཚོད་བྱས་ཏེ། བལ་ཡུལ་དང་ལི་ཡུལ་དོན་གཅིག་པར་བྱས་ནས། གླང་རུ་ལུང་བསྟན་གྱི་གནས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་དེ་ (བལ་ཡུལ་) ཕྱོགས་སུ་ཡོད་པར་ངོས་འཛིན་པ་སོགས་བྱས་སོ། །དེས་ན་ལོ་ཙཱ་བ་ཤམ་བྷ་ལ་པའི་ཞལ་ནས། དེང་སང་བོད་ན་ལི་ཡུལ་ངོས་ཟིན་མཁན་རེད་མདའ་བ་དང་ངེད་གཉིས་ལས་མེད་ཅེས་གསུངས་པར་གྲགས་པ་ཡང་ཕལ་ཆེར་དོན་ལ་གནས་པ་ཡིན་ལ། བལ་ཡུལ་དང་ལི་ཡུལ་མི་གཅིག་པ་ནི་གྲོ་ལུང་པས[6]། རྒྱ་གར་ཤཪ་ནུབ་ལི་དང་བལ་པོའི་ཡུལ། །ཞེས་དེ་གཉིས་ཡུལ་སོ་སོར་གསུངས་པས་ཀྱང་ཤེས་ལ། བཅོམ་ལྡན་རིག་རལ་གྱིས་ཀྱང་། ས་ནུས་བཟུང་བའི་ལི་ཡུལ་དེ། །རྒྱ་བོད་མཚམས་ཀྱི་བལ་པོ་མིན། །ཞེས་ཤིན་ཏུ་གསལ་བར་གསུངས་ཤིང་། ༸རྒྱལ་དབང་ལྔ་པ་ཆེན་པོས་མཛད་པའི་བསང་མཆོད་བཀྲ་ཤིས་འཁྱིལ་བ་ལས་[7]ཀྱང་།
རྒྱ་གར་ལི་བལ་རྒྱ་ནག་ཧོར་གྱི་ཡུལ། །
མངའ་རིས་སྐོར་གསུམ་དབུས་གཙང་རུ་བཞི་དང་། །
མདོ་སྟོད་མདོ་སྨད་ལ་སོགས་འཛམ་གླིང་གི །
ཡུལ་གྲུ་ཀུན་གྱི་གཞི་བདག་སྲུང་མ་བསངས། །
ཞེས་ལི་བལ་ཐ་དད་ཡིན་པར་གསུངས་སོ། །དེས་ན་ལི་ཡུལ་དེ་ནི་བོད་ཀྱི་བྱང་རྒྱབ་དང་། ཨུ་རུ་སུའི་ལྷོ་མཐར་ཆགས་པའི་ཡུལ། རྒྱ་གར་སྐད་དུ་ཀཾ་ས་དེ་ཤ །ཡུལ་གཞན་དུ་ཏུར་ཀི་སྠཱན་དང་། རྒྱ་ནག་པས་སིན་ཇང་ (ཤིན་ཅང་) དུ་འབོད་པ་འདི་ཡིན་ཏེ། འདིའི་ཤར་མཐའ་མཚོ་སྔོན་པོའི་བྱང་རྒྱབ་དང་འབྲེལ་ཞིང་། ནུབ་ཀྱི་མཐའ་ནི་མངའ་རིས་ལ་དྭགས་ཕྱོགས་དང་ཚོང་འགྲུལ་ཡོད་པའི་ཡར་ཀན་བྱ་བ་དེ་ཡིན་ལ། སྔར་ཕྱོགས་འདིར་བསྟན་པ་རྒྱ་ཆེར་དར་བ་ལས། སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་སྐུ་དུས་ཙམ་ན་ནང་ཆོས་བསྣུབས་ཏེ། དགེ་སློང་རྣམས་བོད་དང་རྒྱ་གར་དུ་བྲོས། དེ་ནས་བཟུང་ཀླ་ཀློའི་རྒྱལ་ཁམས་ཀྱི་ལྟེ་བ་ལྟ་བུར་གྱུར་ཡོད་ཅིང་། ད་དུང་ཡང་གོ་ཤྲངྒོ་གླང་རུའི་གཙུག་ལག་ཁང་གི་ཤུལ་དང་། གཞན་ཡང་མཆོད་རྟེན་ཞིག་པོ་དང་སྔོན་གྱི་དགོན་རོ་ཤིན་ཏུ་མང་བ་ཡོད་འདུག
ཡུལ་འདིའི་མི་རིགས་རྣམས་སོག་རྒྱུད་ཡིན་པས། ཀུན་མཁྱེན་ཀློང་ཆེན་པས། ལྕང་རྭ་སྨུག་པོ་ལ་སོགས་པའི་སོག་ཡུལ་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན། ཡུལ་འདི་མདོ་སྨད་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཡུལ་ལི་ཞེས་འབོད་པ་ཡང་། དོན་ལ་ལི་ཡུལ་བྱ་བའི་ཚིག་མགོ་མཇུག་ལྡོག་པའམ། ཡང་ན་རྒྱ་གར་ཡུལ་བྱ་བ་ལ་སྐབས་འགར་ཡུལ་རྒྱ་གར་ཞེས་བརྗོད་པ་དང་འདྲ། ཡུལ་འདི་བོད་ལས་ཤིན་ཏུ་ཁད་རིང་བའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས། སྔར་བོད་འབངས་སུ་འདུས་སོ་བྱ་བ་ཡང་ཡིད་ཆེས་དཀའ་ཙམ་ཡིན་མོད། དགྲ་བཅོམ་དགེ་འདུན་འཕེལ་གྱི་ལི་ཡུལ་ལུང་བསྟན་དུ་ཡང་གསུངས་ཏེ། དེ་ལ་མང་པོ་ཞིག་ནི་བོད་རྒྱལ་པོས་ས་འཛིན་པར་འགྱུར་རོ། །ཞེས་དང་། གླང་རུ་ལུང་བསྟན་གྱི་མདོ་ལས་ཀྱང་། མ་འོངས་པ་ན་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་ཡུལ་འདིར་བོད་དང་སུམ་བྷའི་དམག་རྣམས་འོང་བར་འགྱུར་ཏེ། །ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ།།
མདོར་ན་ལི་ཡུལ་ཞེས་པ་ནི་དེང་གི་ཤིང་ཅང་ཡིན་པ་ནི། མཁས་དབང་དུང་དཀར་བློ་བཟང་འཕྲིན་ལས་ (1927-1997) མཆོག་གིས་མཛད་པའི་དེབ་ཐེར་དམར་པོའི་ནང་གི་གལ་ཆེའི་ཚིག་འགྲེལ་གནད་བསྡུས་ལས[8]། ཡུ་གུར་གྱི་ཡུལ། འདི་ནི་དེང་སང་ཤིང་ཅང་ཡུ་གུར་རིགས་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་ཀྱི་ས་ཁུལ་ལ་ཟེར་ཞིང་། སྔར་གྱི་བོད་ཡིག་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་ལ་ལི་ཡུལ་ཞེས་གསལ་བ་དེ་ཡིན། སྔར་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་དར་ཡང་རྒྱལ་པོ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོས་སྲིད་དབང་བཟུང་བའི་དུས་ནས་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་ཉམས་ཏེ་དེར་ཡོད་པའི་གྲྭ་པ་རྣམས་བོད་དང་རྒྱ་གར་དུ་བྲོས་པ་ཡིན་ཞེས། ལི་ཡུལ་གྱི་ལོ་རྒྱུས་འགའ་ཞིག་ནང་གསལ། ཞེས་འཁོད་ལ། དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ་ལས་[9]ཀྱང་། བོད་ཕྱི་རབས་ཀྱི་མཁས་པ་མང་ཆེ་བས་ལི་ཡུལ་ནི་ཤིན་ཅང་དུ་འབོད་པ་དེ་ཡིན་པར་བཞེད་པ་མཐུན་ལ། མཁས་དབང་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱིས་དེབ་ཐེར་དཀར་པོ་ལས། བོད་བྱང་མཐར་ཡོད་པའི་ཤིན་ཅང་ནི་ལི་ཡུལ་ངོ་མ་ཡིན་པའི་མཚོན་རྟགས་སུ་ཡུལ་འདིའི་བྱེ་མའི་གསེབ་ནས་བོད་ཀྱི་རྫོང་གོག་མང་པོའི་ཤུལ་གསར་དུ་རྙེད་པ་ལས་སྔ་མོའི་བོད་ཀྱི་ཡོ་བྱད་སྣ་ཚོགས་དང་། ཡུལ་མི་ལས་ཁྲལ་བསྡུས་པའི་བྱང་བུ་ཆེ་ཆུང་མང་པོ། དམག་དཔོན་སོགས་ཀྱིས་དཔོན་རིགས་རྣམས་ཕན་ཚུན་བཏང་བའི་ཡི་གེ་ལ་སོགས་པ་ཧ་ཅང་མང་པོ་ཐོན་ནས་རྒྱལ་ཁབ་མང་པོར་བགོས་ནས་ཁྱེར་ཏེ། ཁོང་ཚོའི་དངོས་མང་བཤམས་སྟོན་ཁང་དུ་ཡོད་པར་གསུངས་འདུག་ཅེས་གསལ་ལོ།།
དེ་བཞིན་མར་ཡུལ་ལ་དྭགས་ཀྱི་སྔོན་རབས་ཀུན་གསལ་མེ་ལོང་ལས[10]། རྒྱ་གར་དུ་བྱུང་བའི་ཆོས་རྒྱལ་ཀ་ནི་ཀ་ (ཕྱི་ལོ་ལས་ལོ་ ༡༢༥ རྗེས་ཙམ།) འདི་ཡང་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ལུང་བསྟན་པའི་རྒྱལ་པོ་ཆེན་པོ་གཅིག་ཡིན། འདི་ཡི་རྒྱལ་སྲིད་ཀྱི་ཁོངས་སུ་རྒྱ་གར་བྱང་ངོས་ཧྲིལ་པོ་དང་། ཨཕ་གཱ་ནིས་ཏཱན་དང་། སིང་ཀང་བཅས་ཡོད་དོ། །སིང་ཀང་ནི་བོད་སྐད་ལས་བྱུང་བའི་ལི་ཡུལ་ཡིན། ལི་ཡུལ་ལྕང་ར་སྨུག་པོ་ནི་ཁོ་ཏཱན་[11]ཟེར་བའི་གྲོང་ཁྱེར་ཡིན།
སྔོན་ལི་ཡུལ་དུ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྟན་པ་ཤིན་ཏུ་དར་ཁྱབ་བྱུང་བ་ཡིན་ཅིང་། ཁོ་ཏཱན་དུ་དེང་སང་ཡང་སྔོན་གྱི་གཙུག་ལག་ཁང་གི་ཤུལ་དང་ལྡེབས་རིས་བཅས་ཡོད། ཀ་ནི་ཀའི་སྐུ་རིང་ལ་ལ་དྭགས་དང་སྦལ་ཏི་ཡུལ་བཅས་ཁོང་གི་རྒྱལ་སྲིད་ནང་ཡོད་དེ། མུལ་འབིགས་ཀྱི་བྱམས་པའི་འདྲ་སྐུ་བྲག་ལ་བརྐོས་ཡོད་པ་དང་། སྦལ་ཏི་ཡུལ་དུའང་བྲག་ལ་བརྐོས་པའི་འདྲ་སྐུ་མང་པོ་ཡོད་ཅིང་། འདི་སྐབས་སུ་རྒྱ་གར་བྱང་ངོས་སུ་གན་དྷ་རའི་བཟོ་དར་ཁྱབ་ཆེན་པོ་བྱུང་བ་ཡིན་ནོ། །ཞེས་གསལ་བ་ལྟར་ལི་ཡུལ་ལྕང་ར་སྨུག་པོ་ནི་ལི་ཡུལ་ ༼དེང་གི་ཤིན་ཅང་༽ གྱི་ནང་ཚན་ཁོ་ཏཱན་ཟེར་བའི་གྲོང་ཁྱེར་ ༼ས་ཁུལ་༽ ཡིན་པ་དང་། ལི་ཡུལ་ཞེས་པ་བོད་སྐད་ཡིན་པར་གསུངས་སོ།།
སྒོམ་སྡེ་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ་ལས[12]། གོང་གསལ་དེབ་ཐེར་ཁག་ཏུ་གསལ་བ་ལྟར་དཔྱད་པར་བྱ་བ་འདི་ལྟར་ཡོད་དེ། མཁས་དབང་དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱིས་ཤིན་ཅང་དང་ཏུར་ཀིསྠཱན་གཉིས་དོན་གཅིག་ལྟ་བུར་གསུངས་འདུག་ཀྱང་། ད་དུང་ཡང་དཔྱད་པར་འོས་པ་ཞིག་སྟེ། ཏུར་ཀིསྠཱན་ལ་དེང་སང་ཆ་གསུམ་ཡོད་དེ། ཨུ་རུ་སུའི་མངའ་འོག་ཏུ་ཡོད་པའི་ནུབ་ཏུར་ཀིསྠཱན་དང་། རྒྱ་ནག་གི་མངའ་འོག་ཏུ་ཡོད་པའི་ཤར་ཏུར་ཀིསྠཱན་དང་། ཨཕ་གྷ་ནིསྠཱན་ (Afghanistan) གྱི་ཁོངས་སུ་ཡོད་པའི་ཏུར་ཀིསྠཱན་གྱི་མིང་དུ་རྒྱ་མིས་བཏགས་པ་ཞིག་ཡིན་ལ། ཏུར་ཀིསྠཱན་གྱི་གཉུག་མའི་སྐད་ནི་ཨི་རན་གྱི་སྐད་ཡིན་པར་བཤད་ལ། ཕྱི་ལོའི་གོང་གི་དུས་རབས་བཞི་པའི་ནང་ (4th century B.C.) གྷི་རིག་ (Greek) གིས་དབང་སྒྱུར་བྱས། ཡང་ཕྱི་ལོའི་སྔོན་གྱི་དུས་རབས་གཉིས་པའི་ནང་ (2th century B.C.) རྒྱ་མིས་དབང་སྒྱུར་བྱས་ཀྱང་། ཕྱི་ལོའི་དུས་རབས་གཉིས་པ་ (220 A.D.) ཧན་ (Han) རྒྱལ་རབས་མགོ་རྟིང་ལོག་ནས། ཨི་རན་དང་རྒྱལ་ཁབ་གཞན་གྱི་མངའ་ཁོངས་སུ་གནས། ཕྱི་ལོ་ ༡༨༨༡ ལོར་སླར་ཡང་རྒྱ་ནག་གི་མངའ་ཁོངས་སུ་བཅུག་ནས་ཤིན་ཅང་ཞིང་ཆེན་ཞེས་[13]བཏགས་པ་བཅས་སོ། །ལི་ཞེས་པ་རྒྱའི་སྐད་མིན་ནམ་སྙམ་ཡང་ད་དུང་དེའི་སྒྲ་བཤད་ལ་དཔྱད་དགོས་པ་འདུག་གོ །ཞེས་གསལ་ནའང་ལི་ཞེས་པ་རྒྱ་སྐད་མིན་པར་གུ་བཀྲ་ཆོས་འབྱུང་དུ་གསུངས་པ་ལས་རྟོགས་ཐུབ་སྙམ་མོ།།
དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ་ལས[14]། ལི་ཡུལ། འདི་དེང་སང་ཤིན་ཅང་དུ་འབོད་པ་དེ་ཡིན་ཅིང་། སྔར་བཙན་པོའི་དུས་སྐབས་ནས་ལི་ཡུལ་ཞེས་འབོད། བོད་ཀྱི་མཁས་པ་འགའ་ཞིག་གིས་བལ་ཡུལ་ལ་ངོས་འཛིན་མཛད་ཀྱང་། ཀུན་མཁྱེན་གྲོ་ལུང་པ་དང་། ས་སྐྱ་པཎ་ཆེན། བཅོམ་ལྡན་རིག་རལ། རྗེ་བཙུན་རེད་མདའ་བ་སོགས་མཁས་པ་མང་ཆེ་བས་བལ་ཡུལ་དང་ལི་ཡུལ་གཅིག་པ་མིན་པར་གསུངས་པར་མ་ཟད། ངོར་མཁན་ཆེན་བསོད་ནམས་ལྷུན་གྲུབ་ཀྱིས་བལ་ཡུལ་དང་ལི་ཡུལ་མི་གཅིག་པའི་རྒྱུ་མཚན་དངོས་ཡོད་མང་པོ་དྲངས་ནས་གསུངས་ཡོད་པ་དེའི་གསུང་རྩོམ་[15]དུ་གསལ་ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། བུ་སྟོན་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་རིན་ཆེན་དོན་གྲུབ་ (1290-1364) ཀྱིས་མཛད་པའི་བུ་སྟོན་ཆོས་འབྱུང་ལས་[16]ཀྱང་། གཞན་ཡང་། རྒྱ་གར་དང་། ཁ་ཆེ་དང་། བལ་ཡུལ་དང་། ལི་དང་། རྒྱ་ནག་དང་། རྒྱ་ནག་ཆེན་པོ་དང་། པར་སིག་དང་། ཙམ་པ་ཀ་དང་། སྤྲེའུ་དང་། གསེར་མིག་དང་། རུག་མ་དང་། རམ་མ་དང་། ཟངས་གླིང་དང་། སིཾ་ག་ལའི་གླིང་དང་། པྲི་ཡང་ཀུའི་གླིང་དང་། ཡ་མུ་ནའི་གླིང་དང་། གསེར་གླིང་དང་། ཟླ་བའི་གླིང་དང་། མ་ཁ་དང་། ཁ་ཤ་དང་། གྱི་ལྗང་དང་། ཞང་ཞུང་དང་། བྲུ་ཤ་དང་། འ་ཞ་དང་། སུམ་པ་དང་། ཟ་ཧོར་དང་། མི་ཉག་དང་། འཇང་ཡུལ་དང་། ཡོ་གུར་དང་། ཐོ་གར་དང་། ཨུ་རྒྱན་དང་། འགྲོ་ལྡིང་བའི་ཡུལ་དང་། ལོང་བའི་ཡུལ་དང་། ཙོ་ལ་དང་། ཀ་ལིང་ག་ལ་སོགས་པའི་ཡུལ་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། བོད་ཡུལ་རྣམས་ན་བསྟན་པ་དར་བ་དང་ནུབ་པ་དང་མགོ་ཟུག་པའི་ཚུལ་གྱིས། ཐེག་པ་གསུམ་ཚང་བ་དང་མ་ཚང་བ་ཅི་རིགས་སུ་གནས་སོ། །ཞེས་བལ་ཡུལ་དང་ལི་ཡུལ་ཐ་དད་ཡིན་པར་གསུངས་སོ།།
བོད་ཡིག་ཚིག་གཏེར་རྒྱ་མཚོ་ལས[17]། ལི་ཡུལ་ནི་ཤིན་ཅང་ལྷོ་རྒྱུད་རི་བོ་ཁུ་ནུའི་བྱང་ཕྱོགས་དང༌། ཐག་ལ་མ་གན་ཞེས་པའི་བྱེ་ཐང་ཆེན་པོའི་ལྷོ་ཕྱོགས་བར་མཚམས་ཀྱི་ཧོ་ཐེན་དང༌། ཆེ་མོ། རྨིན་ཧྥེང་ནས་རུའོ་ཆང་གཏུགས་པའི་བར་བཅས་ཀྱི་ས་ཆ་སྤྱི་དང༌། སྒོས་སུ་དེའི་ནང་གསེས་ཀྱི་ཧོ་ཐེན་དང་། ཡུས་ཐེན་ཡུལ་གྲུ་གཉིས་ཀྱི་མིང་རྙིང༌། སྔར་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྟན་པ་རྒྱ་ཆེར་དར་མྱོང་བའི་ཡུལ་འཁོར་ཞིག་ཅེས་གསལ་བ་བཅས་སོ།། །།
དཔྱད་གཞིའི་ལུང་ཁུངས་ཡིག་ཆ།
[1] རྒྱ་གར་ཆོས་འབྱུང་། སི་ཁྲོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༡༩༨༦ ལོ། ཤོག་གྲངས་ ༤༦
[2] ཤེས་བྱ་ཀུན་ཁྱབ། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༠༢ ལོ། ཤོག ༡༦
[3] ཤེས་བྱ་ཀུན་ཁྱབ། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༠༢ ལོ། ཤོག ༣༠༣
[4] དུས་འཁོར་རྩ་རྒྱུད་ལས་རྒྱ་གར་ནས་བྱང་ཕྱོགས་སུ་རིམ་བཞིན་བོད་དང༌། ལི་ཡུལ། རྒྱ་ནག ཤམ་བྷ་ལ། གངས་ལྡན་བཅས་ཡུལ་དྲུག་ཡོད་པར་གསུངས་ཡོད།
[5] རྒྱལ་རབས་དེབ་ཐེར་དཀར་པོ། སི་ཁྲོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༠༩ ལོ། ཤོག ༣༢༠
[6] ཆོས་སྤྱོད་རབ་གསལ་སྐལ་བཟང་སྐྱེ་བོའི་མགུལ་རྒྱུན། བློ་གླིང་དཔེ་མཛོད། ༡༩༩༤ ལོ། ཤོག་གྲངས་ ༤༠༩
[7] ལྷ་རྣམས་མཉེས་པར་བྱེད་པའི་བསང་མཆོད་བཀྲ་ཤིས་འཁྱིལ་བ། རྣམ་རྒྱལ་གྲྭ་ཚང་། དཔེ་ཐུང་། ༡༩༩༣ ལོ། ཤོག་ ༡༠བ༢
[8] དེབ་ཐེར་དམར་པོ། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༡༩༨༡ ལོ། ཤོག་གྲངས། ༢༨༦
[9] དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ། ཀྲུང་གོའི་བོད་རིག་པ་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༠༢ ལོ། ཤོག ༡༩༥༦
[10] ལ་དྭགས་མར་ཡུལ་གྱི་སྔོན་རབས་ཀུན་གསལ་མེ་ལོང་། བཀྲ་ཤིས་རབ་རྒྱས། ༢༠༠༦ ལོ། ཤོག ༣༥
[11] བོད་སྐད་དུ། ལི་ཡུལ་ལྕང་ར་སྨུག་པོ་དང་། ཁོ་ཏཱན་དབྱིན་སྐད་དུ་ (khotan) རྒྱ་སྐད་དུ། (和阗（今和田一带）
[12] སྒོམ་སྡེ་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ། གླེགས་བམ་བཞི་པ། ཐེ་ཝན་པར་མ། ༢༠༡༣ ལོ། ཤོག་ ༢༣༣
[13] མཛོད་དེབ་ (Funk & Wagnalls, New Encyclopedia) ཞེས་པར་གཞི་བྱས་ཏེ་བཀོད།
[14] དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ། ཀྲུང་གོའི་བོད་རིག་པ་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༢༠༠༢ ལོ། ཤོག་གྲངས་ ༡༩༥༦
[15] ཀློ་བོ་མཁན་ཆེན་བསོད་ནམས་ལྷུན་གྲུབ་ཀྱི་གསུང་འབུམ། པོད། ༼༣༽ བྲིས་མ། ཤོག་གྲངས་ ༡ན༣
[16] བུ་སྟོན་ཆོས་འབྱུང་། ཀྲུང་གོའི་བོད་ཀྱི་ཤེས་རིག་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ༡༩༩༡ ལོ། ཤོག་གྲངས་ ༡༧༢
[17] བོད་ཡིག་ཚིག་གཏེར་རྒྱ་མཚོ། སི་ཁྲོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། སྨད་ཆ། ༢༠༡༣ ལོ། ཤོག་གྲངས་ ༣༠༣
ཡོང་ཁུངས། པཎ་གྲུབ་བཅུ་བདུན་གྱི་རྣམ་ཐར་དང་འབྲེལ་བའི་དཔྱད་རྩོམ་ལུང་རིགས་མཛེས་རྒྱན།། ༼ཇ༽ རྩོམ་པ་པོ་རྣམ་གྲྭ་ཐུབ་བསྟན་ཡར་འཕེལ། སྐུ་བཅར་རྣམ་རྒྱལ་གྲྭ་ཚང་དང་བཀྲ་ཤིས་སྒོ་མང་གྲྭ་ཚང་། ༢༠༢༣ ལོ། ཨ་རིའི་རྒྱལ་ས་ཝ་ཤིང་ཀྲོན། Westphalia Press ཤོག་གྲངས་ ༤༨༣ ནས་ ༤༩༠ བར་གསལ་བ་ལས་བཏུས་པའོ།།